Categorie archief: historische kaarten

Blokhuis

Welkom op mijn weblog! Op deze plek ben ik van plan met enige regelmaat berichten te plaatsen over mijn onderzoek naar de geschiedenis van Stavoren. De ene keer zal het een verhaal over een archeologische opgraving zijn, de andere keer een historische kaart of een grappige anekdote.

1572, Caspar di Robles verslaat de Geuzen
1572, Caspar di Robles verslaat de Geuzen terwijl half Stavoren in de fik staat!

In dit eerste bericht begin ik met een opvallend bouwwerk dat in de 16e eeuw een indrukwekkend verschijnsel moet zijn geweest voor de bewoners van Stavoren. Dit bouwwerk, vaak het blokhuis genoemd, bevond zich in het noorden van de stad aan de havenmond. Het is gebouwd in 1522 in opdracht van Karel V met als doel om de stad, en van daar uit andere delen van Friesland, onder zijn controle te houden. Dit lukte goed toen in 1572 de Portugese krijgsheer Caspar di Robles de opstandelingen wist tegen te houden. Op de kaart staat in het Spaans aangetekend met hoeveel soldaten de vijand werd verslagen en onder welke legeraanvoerder dat gebeurde.

De watergeuzen slaan op de vlucht nadat ze verslagen zijn. 1572
De watergeuzen slaan op de vlucht nadat ze verslagen zijn. 1572

De vijand (“il nemicho“) sloeg halsoverkop op de vlucht met de boten waarmee ze gekomen waren. Helaas is mijn Spaans niet goed genoeg om de tekst op de kaarten te vertalen. Wie kan dit vertalen? “Soldati dil regimente dil sig. Robles no 200 tra ualoni et alimam condoti dal Cap opy et Cap mosio et Cap dechoma et Cap biba a socorer il castel di Stavera che era a secliato dal nemico” (het kan zijn dat de spelling net iets anders is, soms is het lastig te lezen).

Slechten van forten te Leeuwarden, Harlingen en Stavoren, 1581
Slechten van forten te Leeuwarden, Harlingen en Stavoren

In 1581 kreeg het blokhuis in Stavoren een tweede beleg te verduren. Volgens Schotanus (een 17e eeuwse historicus) zouden tijdens dat beleg 170 man personeel aanwezig geweest zijn in het blokhuis. Dat was blijkbaar niet genoeg… de belegering was succesvol en het blokhuis werd door de Friezen veroverd. Toen is direct besloten om het blokhuis af te breken. Een penning werd uitgegeven om te vieren dat het blokhuis, en ook die in Leeuwarden en Harlingen, werd afgebroken. Op de penning, geslagen rond 1580 in Leeuwarden, zijn de drie blokhuizen te zien met verschillende lieden die aan het zwoegen zijn met kruiwagens, pikhouwelen, scheppen. Ook zijn drie figuren een kanon aan het wegslepen.

van Geelkercken, 1616
van Geelkercken, 1616

Dat het blokhuis niet direct in z’n geheel werd afgebroken zien we op historische kaarten. We zien nog restanten van het blokhuis, inmiddels opgenomen in de latere vestingwerken, op diverse kaarten uit de 17e eeuw.

Ergens in de late 18e of begin 19e eeuw moeten de vestingwerken afgebroken zijn (wie weet wanneer precies?). Het blokhuis is toen tot het maaiveld afgebroken, zoals te zien is op de kadastrale kaart uit 1832. Nadat voetbalclub QVC jarenlang heeft gevoetbald op het terrein is het tussen 1995 en 1997 archeologisch onderzocht.

Kadastrale kaart 1832
Kadastrale kaart 1832

In een volgend bericht zal ik wel eens dieper in gaan op de opgravingen van het blokhuis.