Maandelijks archief: januari 2014

Knuppelpaden

Stavoren is omgeven door water. In het westen lag vroeger de Zuiderzee (het huidige IJsselmeer). Voordat de Zuiderzee was ontstaan werd het water dat het Almere met de Noordzee verbond het “Vlie” genoemd. Dit was een belangrijke verbinding tussen het binnenland van de lage landen en de Noordzee, en stroomde langs Stavoren.
Keek je vanuit Stavoren richting het oosten, dan zag je eindeloze veenvlaktes en meren. Je kunt je voorstellen dat het regelmatige een natte bedoeling geweest was in Stavoren.
Om droge voeten te houden werden de wegen van middeleeuws Stavoren verhard met houten palen en balken, zogenaamde knuppelpaden.

Een eenvoudig knuppelpad door moerassen in Noord-Zweden. Foto door auteur, zomer 2013.
Een eenvoudig knuppelpad door moerassen in Noord-Zweden. Foto door auteur, zomer 2013.

Op een aantal plaatsen zijn knuppelpaden door archeologen in Stavoren aangetroffen. Bij de aanleg van een nieuw riool in de straat ‘Dwinger’ in 1999 werd een deel van een knuppelpad aangetroffen door twee amateurarcheologen. Het ARC, een archeologisch bedrijf dat toen veel projecten deed in de regio, werd ingeschakeld. Samen met de amateurarcheologen heeft het ARC geprobeerd te redden wat er te redden viel en zoveel mogelijk verzameld en gedocumenteerd. Het pad bestond uit twee lagen elzen stammetjes met dunnere en kortere stammen als onderste laag en dikkere en langere stammen als bovenste laag. De stammen van de onderste laag lagen dwars op de lengte richting van het pad, de stammen van de bovenste laag lagen in de lengte richting. Het geheel bevond zich op ongeveer 1,80 m onder het huidige straatniveau. Een van de stammen is gedateerd in de tweede helft van de 13e eeuw (met koolstof-14 datering).

In 1951 werd de zomervakantie van archeoloog Herre Halbertsma kort onderbroken. Hij was op vakantie in Stavoren. Een paar uur voordat hij op de veerboot zou vertrekken werd zijn aandacht getrokken door een hoop aarde voor de deur van Voorstraat 47. Het bleek dat hier een nieuwe beerput werd aangelegd waarbij allerlei archeologische vondsten naar boven kwamen. Op ongeveer 2 meter diepte werd een knuppelpad gevonden, bestaande uit “zware dennenhouten leggers waarover in de lengterichting van het pad elzen stammetjes waren gevleid”. Op basis van gevonden aardewerk kon het pad waarschijnlijk in de 12e of 13e eeuw gedateerd worden.

Brief van Halbertsma uit 1951 over het gevonden knuppelpad in Stavoren. Uit het correspondentiearchief van de RCE.
Deel van een brief van Halbertsma uit 1951 over het gevonden knuppelpad bij de Voorstraat 47 in Stavoren. Uit het correspondentiearchief van de RCE. Geadresseerde is onherkenbaar gemaakt.

Ook tijdens de opgravingen in 1963 en 1964 van de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek (ROB) in de Stadsfenne in het zuiden van het stadje is een houten pad aangetroffen. Dit pad liep langs een aantal erven waarop houten huizen hebben gestaan en parallel aan een riviertje dat toen nog door Stavoren stroomde.

Deel van een veldtekening van de ROB opgraving 1963-4 met daarop de houten balken van een pad. De scan is gemaakt door de RCE, het origineel bevindt zich in het Noordelijk Archeologisch Depot te Nuis.
Deel van een veldtekening van de ROB opgraving 1963-4 met daarop de houten balken van een pad. De scan is gemaakt door de RCE, het origineel bevindt zich in het Noordelijk Archeologisch Depot te Nuis.

Dergelijke knuppelpaden zijn zeker niet uniek voor Stavoren. Er zijn talloze andere waarnemingen en vondsten van middeleeuwse knuppelpaden gemeld in Nederland en ver daarbuiten. In 1953 is in het centrum van Eindhoven een knuppelweg gevonden (http://www.thuisinbrabant.nl/object/brabants-heem/261) en vorig jaar nog in het centrum van Zutphen (http://www.omroepgelderland.nl/web/nieuws-1/2037830/knuppelweg-blootgelegd-in-zutphen.htm).
We kennen knuppelpaden ook uit andere perioden. In 1948 werd bij laag water een Romeins knuppelpad in Raversijde (Vlaanderen) gefotografeerd. Uit Engeland zijn verschillende prehistorische knuppelpaden bekend (http://news.nationalgeographic.com/news/2009/08/090817-londons-oldest-timber-structure.html).

Romeins knuppelpad geregistreerd op het strand van Mariakerke-Raversijde door A. Chocqueel in 1948. Bron: https://onderzoeksbalans.onroerenderfgoed.be/onderzoeksbalans/archeologie/maritiem/beneden_hoogwaterlijn/noordzee/romeins
Romeins knuppelpad gefotografeerd op het strand van Mariakerke-Raversijde door A. Chocqueel in 1948. Bron: https://onderzoeksbalans.onroerenderfgoed.be/onderzoeksbalans/archeologie/maritiem/beneden_hoogwaterlijn/noordzee/romeins

“… een balpot voor den dag gekomen.”

Veel van de archeologische vondsten uit Stavoren staan gemeld in het archeologisch register ARCHIS. Zo nu en dan echter kom ik archeologische vondsten tegen via andere wegen. Een aantekening van deze enorme ‘balpot’ kwam ik tegen in het Verslag van het Fries Genootschap. Blijkbaar heeft deze pot als regenbak dienst gedaan tot het in juli 1927 werd gevonden bij het graven van fundamenten in een pand naast het toenmalige stadhuis. “Het gevaarte werd aan het Friesch Museum ten geschenke gegeven en is daar op de binnenplaats gekiekt”. Ik ben benieuwd waar die nu is! Nog steeds in het Fries Museum? Ook leuk dat de Leeuwarder Courant een foto heeft geplaatst van deze vondst.
Wat zou het voor pot zijn? Het lijkt op een Romeinse dolium.

uit de Leeuwarder Courant van 30 juli 1927

Blokhuis

Welkom op mijn weblog! Op deze plek ben ik van plan met enige regelmaat berichten te plaatsen over mijn onderzoek naar de geschiedenis van Stavoren. De ene keer zal het een verhaal over een archeologische opgraving zijn, de andere keer een historische kaart of een grappige anekdote.

1572, Caspar di Robles verslaat de Geuzen
1572, Caspar di Robles verslaat de Geuzen terwijl half Stavoren in de fik staat!

In dit eerste bericht begin ik met een opvallend bouwwerk dat in de 16e eeuw een indrukwekkend verschijnsel moet zijn geweest voor de bewoners van Stavoren. Dit bouwwerk, vaak het blokhuis genoemd, bevond zich in het noorden van de stad aan de havenmond. Het is gebouwd in 1522 in opdracht van Karel V met als doel om de stad, en van daar uit andere delen van Friesland, onder zijn controle te houden. Dit lukte goed toen in 1572 de Portugese krijgsheer Caspar di Robles de opstandelingen wist tegen te houden. Op de kaart staat in het Spaans aangetekend met hoeveel soldaten de vijand werd verslagen en onder welke legeraanvoerder dat gebeurde.

De watergeuzen slaan op de vlucht nadat ze verslagen zijn. 1572
De watergeuzen slaan op de vlucht nadat ze verslagen zijn. 1572

De vijand (“il nemicho“) sloeg halsoverkop op de vlucht met de boten waarmee ze gekomen waren. Helaas is mijn Spaans niet goed genoeg om de tekst op de kaarten te vertalen. Wie kan dit vertalen? “Soldati dil regimente dil sig. Robles no 200 tra ualoni et alimam condoti dal Cap opy et Cap mosio et Cap dechoma et Cap biba a socorer il castel di Stavera che era a secliato dal nemico” (het kan zijn dat de spelling net iets anders is, soms is het lastig te lezen).

Slechten van forten te Leeuwarden, Harlingen en Stavoren, 1581
Slechten van forten te Leeuwarden, Harlingen en Stavoren

In 1581 kreeg het blokhuis in Stavoren een tweede beleg te verduren. Volgens Schotanus (een 17e eeuwse historicus) zouden tijdens dat beleg 170 man personeel aanwezig geweest zijn in het blokhuis. Dat was blijkbaar niet genoeg… de belegering was succesvol en het blokhuis werd door de Friezen veroverd. Toen is direct besloten om het blokhuis af te breken. Een penning werd uitgegeven om te vieren dat het blokhuis, en ook die in Leeuwarden en Harlingen, werd afgebroken. Op de penning, geslagen rond 1580 in Leeuwarden, zijn de drie blokhuizen te zien met verschillende lieden die aan het zwoegen zijn met kruiwagens, pikhouwelen, scheppen. Ook zijn drie figuren een kanon aan het wegslepen.

van Geelkercken, 1616
van Geelkercken, 1616

Dat het blokhuis niet direct in z’n geheel werd afgebroken zien we op historische kaarten. We zien nog restanten van het blokhuis, inmiddels opgenomen in de latere vestingwerken, op diverse kaarten uit de 17e eeuw.

Ergens in de late 18e of begin 19e eeuw moeten de vestingwerken afgebroken zijn (wie weet wanneer precies?). Het blokhuis is toen tot het maaiveld afgebroken, zoals te zien is op de kadastrale kaart uit 1832. Nadat voetbalclub QVC jarenlang heeft gevoetbald op het terrein is het tussen 1995 en 1997 archeologisch onderzocht.

Kadastrale kaart 1832
Kadastrale kaart 1832

In een volgend bericht zal ik wel eens dieper in gaan op de opgravingen van het blokhuis.